Մահ. Սկի՞զբ, թե՞ ավարտ. Ինչ են պատմում կլինիկական մահ ապրածները

Մահվան առաջ բոլորն են հավասար: Այն ինչքան սարսափելի է, այնքան էլ՝ հետաքրքիր ու մութ կողմերով լի: Ի՞նչ է մահը, ինչպե՞ս է այն տեղի ունենում: Մի՞թե դա վերջն է, մի՞թե ամեն ինչ ավարտվում է մահով: Այս հարցերը հետաքրքրում, անգամ վախեցնում են ամեն գիտակից մարդու: Բայց մահն ինքնին այդքան սարսափելի չէ մարդու համար, ինչքան նման ավարտի անխուսափելիության ըմբռնումը: Ի՞նչ է տեղի ունենում մահվան ժամանակ, արդյոք կա՞ կյանք մահից հետո: Որտե՞ղ և ինչպե՞ս է շարունակում գոյատևել մարդու հոգին, եթե այն գոյություն ունի: Հոգևորական Տեր Շահենն ասում է` ով մերժում է հոգին, մերժում է նաև Աստծուն: Հոգու անմահությանն ուզում են հավատալ բոլորը: Դրա հավաստիությունը անխուսափելի մահը կդարձնի պակաս սարսափելի: Աշխարհի գրեթե բոլոր կրոնների հիմքում հոգու հավերժության գաղափարն է ընկած: Ու հենց այս տրամաբանությամբ էլ հավատքն օգնում է մարդուն ապրել ու չմտածել վաղվա օրվա ու անխուսափելիի մասին: Անգամ գիտատեխնիկական նվաճումների մեր դարում, երբ մարդն ուսումնասիրել է տիեզերքն ու լուսինը, դեռևս չի կարողանում բացահայտել, թե ինչ է մահը ու ինչ է կատարվում մարդու կամ նրա հոգու հետ մահվանից հետո: Այսօր մենք մասնագետների, մի կարճ պահով այն աշխարհ գնացած ու եկածների, այսինքն` կլինիկական մահ տարածների շնորհիվ կփորձենք հնարավորինս բացահայտել մահվան առեղծվածը: «Մենք հիմա գիտական փորձերի միջոցով, մահվան ընթացքը, երազների հոգեբանությունը ուսումնասիրելով,  հանգել ենք այն մտքին, որ հոգիներ իսկապես գոյություն ունեն: Հոգին մտնում է մամնի մեջ, օգտագործում է մարմնի հնարավորությունները, որպես մեքենա, որպես գործիք, այնուհետև թողնում է, հեռանում» ,- մեզ հետ զրույցում ասում է հոգեբանական գիտությունների թեկնածու, «Մահվան հոգեբանություն» գրքի հեղինակ Ալբերտ Նալչաջյանը: Երկու անգամ կլինիկական մահ տարած Անի Մաջնունյանը, ասում է, որ առաջին անգամ ինքը կլինիկական մահ է տարել, երբ ընդամենը մի քանի օրական էր: Իսկ կյանք նրան վերադարձրել է հոգևորական պապիկը: Չզարմանաք, Անիին մահվան ճիրաններից փրկել է մյուռոնը, պապիկը նրան ուղղակի կնքել է: Երկրորդ կլինիկական մահվան  ժամանակ նա արդեն հասուն մարդ էր: «92 թվին ավտովթարի հետևանք էր, ես ինձ տեսա վերևից, հոգիս դուրս էր եկել, թունել չկար, ինչպես ուրիշների մոտ, նկատեցի, որ ես իմ արյան լճի մեջ պառկած եմ փողոցում» : Ալբերտ Նալչաջյանն ասում է, որ կլինիկական մահվան փուլի առաջին պահից, մինչև կենսաբանական մահը տևում է 4-ից 7 րոպե: Վերակենդանանալուց հետո, մարդն այդ րոպեների ընթացքում զգացած ապրումների մի մասը կարողանում է վերհիշել և պատմել: Անին հիշում է, որ իր հոգին վերևում տնքում էր. «Գուցե ափսոսում էի կամ խղճում էի ինձ»:  Բժիշկ Արթուր Հակոբյանը վիրահատության հետևանքով հայտնվել էր կոմայի մեջ: Կլինիկական մահն` իր ամբողջ զգացական կողմով, նա վերակենդանանալուց հետո շատ լավ էր հիշում: Ամեն ինչ սպասվածից ավելի հետաքրքիր ու անկախատեսելի էր: Իր ապրած կլինիկական մահը ստիպեց բժշկին ուսումնասիրել այս երևույթն ու աշխատություն գրել դրա մասին: Տարածված կարծիք կա, որ հոգին անմարմին, աննյութեղեն էություն է: Կլինիկական մահ տարած մարդկանց մի մասը պատմում է, որ հոգին իրենց մարմնի նման երկարավուն մի բան է: Հետաքրքիրն այն է, որ այդ հոգեկան մարմինը պահպանում է աշխարհն ընկալելու ունակությունն, ունի և՛ տեսողություն, և՛ լսողություն, և՛ մտածում է: Կլինիկական մահ տեսած անձինք պատմում են, որ մի քանի վայրկյանում դու, կամ ավելի ճիշտ` հոգիդ  արագացված կերպով տեսնում է կյանքիդ հետաքրքիր ու հիշարժան բոլոր դրվագները` մեռնելու պահից մինչև` 2-3 տարեկան հասակ, այսինքն` մինչև գիտակցական կյանքի ձևավորման սկիզբ: «Լինում են պահեր, որ ամաչում ես քո արածներից, կարմրում ես, ուզում ես փախչել: Բայց հիշեք` ոչինչ թաքցնել հնարավոր չէ, ամբողջ կյանքիդ դրվագները` և՛ լավը, և՛ վատը ցայտուն ձևով երևում են»,-պատմում է Արթուրը:  Իսկ Անին ավելացնում է, որ ինքն իրեն սկսել է շատ ավելի ուժեղ զգալ, էլ չի վախենում մահից, որովհետև վախենալու ոչինչ չկա: «Ինչ մի լավ բան կա էս մեր նյութի մեջ: Ես կարծում եմ` սա ժամանակավոր է, իսկ հոգին` ոչ»: Հետաքրքիրն այն է, որ տարբեր երկրներում իրականացված հետազոտությունները փաստում են, որ կլինիկական մահ տարած մարդիկ համարյա նույնանման զգացումներ են ունենում: Պակաս հետաքրքիր չէ մահվան ճիրաններից դեպի կյանք վերադարձը, որ քչերին է տրված զգալու: Կլինիկական մահ տարած մարդկանցից շատերի վերադարձի մասին պատմությունները բավականին նման են իրար ու առեղծվածը հենց դրանում է: «Ընդ որում, վերադարձը շատ կարճ է տևում, եթե գնալու ընթացքը մանրամասնորեն պատմում են, վերադարձի մեջ լրացուցիչ պատկերներ քիչ կան: Հանկարծ հայտնվում են իրենց մարմնում, գիտակցությունը վերադառնում է, նաև` բժիշկների աշխատանքի շնորհիվ, և մարդ կենդանանում է: Եթե նա հիվադն էր, ցավեր ուներ, ափսոսանքով է վերադառնում, եթե ոչ` ոչ»,-ասում է մահվան հոգեբանությունն ուսումնասիրած մասնագետը: Կլինիկական մահը հետաքրքիր մի հետևանք էլ է հաճախ ունենում: Մարդկանց մեջ արթնանում են ընդունակություններ, որ մինչ այդ չէին ունեցել: Ասում են չէ՞, մարդն իր կյանքի ընթացքում կարողանում է օգտագործել ուղեղի հնարավորությունների 2-5 %-ը միայն: Հոգևոր աշխարհի դարպասների մոտ հայտնվելուց հետո, գուցև, մարդուն հնարավորություն է տրվում օգտագործել ուղեղի ավելի շատ ունակություններ, քան նախկինում: Անին, օրինակ, դրանից հետո սկսել է բանաստեղծություններ գրել: Մահվան գաղափարի հետ դժվար է հաշտվել: Այդ մտքին մարդիկ փորձում են ընտելանալ իրենց ողջ գիտակցական կյանքի ընթացքում: Մահվան անխուսափելիության սարսափազդու մտքի դեմ պայքարելիս ականավոր որոշ անձինք իրենց պատկերացումներն են ստեղծել անմահության մասին: Գյոթեն, օրինակ, ասում էր` եթե ես մինչև իմ օրերի վախճանը անընդհատ գործում եմ, ապա բնությունը պարտավոր է ինձ տալու գոյության այլ ձև, եթե նախկինն արդեն ընդունակ չէ կրելու իմ հոգին: Մահվան անխուսափելիությունն, անհայտության զգացումը միշտ էլ սարսափեցրել է մարդկանց: Չնայած տարբեր երկրներում բազմաթիվ մարդկանց կողմից արված ուսումասիրություններին, մեկ է` ինչ է լինում մահից հետո հարցի պատասխանը ոչ ոք հստակ չունի: Ամեն ինչ առայժմ ենթադրությունների մակարդակի վրա է: Ու երևի այդպես էլ կմնա, որովհետև, կարծում ենք, որ մահվան առեղծվածի բացահայտումը կյանքը կդարձնի անհետաքրքիր: Ենթադրում ենք, որ մահից այն կողմ, կամ կյանքից այն կողմ տիրող անմահությունն այնքան քաղցր է, որ, իմանալով այդ մասին, մարդիկ կշտապեն լքել մեր ոչ այնքան վատ մոլորակը: Քրիստոնեությունը ճշմարիտ ու մարդասեր կրոն է: Այն ոչ միայն օգնում է մարդուն ճիշտ ապրել այս կյանքում, այլ հավատացնում, որ մահով ոչինչ չի ավարտվում, հակառակը`  նրանով սկսվում է ամեն ինչ: Ուրեմն հավատանք, հավատանք ու փորձենք ապրել այնպես, որ մահվան շեմին ամաչելու կամ վախենալու ոչինչ չունենանք: